Was unsere Schule and die Griechische Redaktion der Deutschen Welle verbindet
Von Ronald Meinardus
Wie jedes Jahr waren Hunderte in die Residenz des deutschen Botschafters im Athener Stadtteil Halandri gekommen, um den Tag der Deutschen Einheit zu feiern. Unter den Gästen waren auch Mitarbeitende und Ehemalige der Deutschen Schule Athen (DSA). Botschafter Andreas Kindl war gut aufgelegt an diesem für die Deutschen und die Freunde Deutschlands bedeutsamen Anlass. Auch zwischen Deutschland und Griechenland laufe es bestens, versicherte der populäre Diplomat: „Die deutsch-griechischen Beziehungen sind phantastisch, auf dem höchsten Niveau seit zwanzig Jahren“. Ein besonderes Lob hielt Deutschlands höchster Vertreter für jene bereit, die erfolgreich für den Erhalt des von der Schließung bedrohten Griechischen Programms der Deutschen Welle (DW) gestritten hatten. „Machen Sie weiter so“, appellierte Kindl.
Kurz zuvor hatte der Rundfunkrat der Deutschen Welle, das wichtigste Aufsichts- und Kontrollgremium des deutschen Auslandssenders, einstimmig die Fortführung des Griechischen Programms beschlossen. Damit war die im Frühjahr angekündigte Schließung des traditionsreichen Angebots zum Jahreswechsel abgewendet. Die geplante Einstellung des populären Programms hatte eine Protestwelle und eine koordinierte Kampagne ausgelöst, die rasch politische Dimensionen annahm.
Ranghohe Politiker in Griechenland und Zypern wandten sich öffentlich gegen die Schließungspläne. In offenen Briefen und zahllosen Appellen machten die Gegner ihrem Unmut Luft. In Athen sammelten Freunde des Programms Unterschriften für eine Petition an den Deutschen Bundestag. Auch der Verband der Ehemaligen der DSA meldete sich mit einem offenen Brief zu Wort. Unter der Anrede „Liebe Deutsche Welle …“ verlangte er die Rücknahme des Schließungsbeschlusses. Die Alumni würdigten das Programm als wichtige Brücke zwischen Deutschland und Griechenland, die maßgeblich zur Versöhnung der beiden Völker beigetragen habe.
Natürlich durfte dabei der Hinweis nicht fehlen, dass derzeit gleich drei Mitglieder der griechischen Redaktion einst an der DSA die Schulbank gedrückt haben: Stephanos Georgakopoulos, Ioannis Papadimitriou und Giorgios Passas. Auch der langjährige DW-Intendant Peter Limbourg zählt zum Kreis der DSA-Absolventen. Der Verfasser dieser Zeilen wiederum hat das Griechische Programm zeitweilig geleitet. Die Verbindungen zwischen der Schule und dem deutschen Auslandssender sind also auch persönlicher Natur.
Diese Verbundenheit mag in der Kampagne gegen die Schließung eine Rolle gespielt haben. Ausschlaggebend war am Ende vermutlich der politische Einfluss: Einem Medienbericht zufolge intervenierte der griechische Ministerpräsident Kyriakos Mitsotakis zweimal persönlich bei Bundeskanzler Friedrich Merz, um den Fortbestand des Programms zu sichern. Das Thema drohte die zuletzt weitgehend störungsfreien Beziehungen zwischen Berlin und Athen zu überschatten.
Bei den Entscheidungsträgern in Deutschland sorgte die Wucht der griechischen Proteste für Überraschung. Offenbar hatte man den Stellenwert der DW-Programme unterschätzt – und die außerordentliche Wertschätzung, die sie genießen. Denn für die Griechinnen und Griechen ist die Deutsche Welle nicht irgendein Sender. Sie ist eine Institution von besonderer historischer, politischer und kultureller Bedeutung. Sie zu bewahren, wurde in den vergangenen Monaten beinahe zu einer nationalen Aufgabe. Das erklärt das verbreitete Entsetzen über die im Februar angekündigte ersatzlose Abschaffung des Programms. Dass von den mehr als dreißig Sprachdiensten ausgerechnet der griechische als einziger gestrichen werden sollte, verstärkte die Empörung.
Seit Jahrzehnten ist das Programm eine Säule der nicht immer einfachen deutsch-griechischen Beziehungen. Seine Sternstunde erlebte die damals in Köln ansässige Redaktion in den dunklen Jahren der Militärdiktatur. Die Deutsche Welle wurde zur „Stimme der Freiheit“. Ihre Sendungen allabendlich abzuhören, war für viele Griechinnen und Griechen ein persönlicher Akt des Widerstands gegen die verhassten Obristen.
Wenn ich mit älteren Menschen ins Gespräch komme und erwähne, dass ich früher das Griechische Programm geleitet habe, erzählen sie mir oft davon, wie sie während der Diktatur abends im stillen Kämmerchen den Sendungen aus Deutschland lauschten. Dass viele Griechinnen und Griechen diese Erfahrung mit Deutschland verbinden, ist ein politisches Kapital, das bis heute trägt. Auch daraus erklärt sich das große Unverständnis über den ursprünglichen Schließungsbeschluss.
Die Medienlandschaften befinden sich im ständigen Umbruch. Davon bleibt auch der ausschließlich aus öffentlichen Mitteln finanzierte deutsche Auslandssender nicht verschont. Als Leiter des Griechischen Programms erlebte ich in den neunziger Jahren die Abschaffung der Kurzwelle, die bis dahin die Lebensader unseres Programms gewesen war. Wir reagierten mit einer breit angelegten Suche nach griechischen Partnersendern, die das Programm über Satellit übernahmen. Seither bilden Kooperationsvereinbarungen mit mehr als vierzig sogenannten Rebroadcasting-Partnern das Rückgrat des Erfolgs der Deutschen Welle in Griechenland und Zypern.
Wenn griechischsprachige Menschen heute mit der Deutschen Welle in Berührung kommen, geschieht dies meist mittelbar über lokale Partnersender – allen voran den reichweitenstarken Athener Sender SKAI. Doch die Stimmen der Deutschen Welle sind nicht nur in den abendlichen TV-Schalten aus Berlin im Hauptprogramm des privaten Athener Senders zu hören. Wichtige Zielgruppen erreicht die Redaktion auch über das Internet und die sozialen Medien, die überall an Bedeutung gewinnen.
Auf die umfangreiche Berichterstattung in griechischer Sprache aus und über Deutschland werden wir also auch künftig nicht verzichten müssen. Für die vielen Unterstützer des Programms bestätigt die Rücknahme des Schließungsbeschlusses zudem, dass zivilgesellschaftliches Engagement etwas bewirken kann. Der Vorgang zeigt beispielhaft, dass die Beziehungen zwischen beiden Ländern über das Wechselspiel der hohen Politik und der Diplomatie hinausreichen. Sie leben von Menschen, die zusammenarbeiten und sich für gemeinsame Vorhaben zusammentun. Die Deutsche Schule Athen ist dafür ein lebendiges Beispiel. Die griechische Redaktion der Deutschen Welle ist es ebenso. Dass sie es bleiben wird, ist ein Grund zur Freude.
Dr. Ronald Meinardus ist wissenschaftlicher Mitarbeiter und Koordinator für griechisch-deutsche Forschungsprojekte bei der Hellenischen Stiftung für Europäische und Auswärtige Politik (ELIAMEP). Zwischen 1967 und 1974 war er Schüler der Deutschen Schule Athen. Mitte der neunziger Jahre leitete er die Griechische Redaktion der Deutschen Welle.
COMMUNITY MOMENTS | Η “Φώνη της Ελευθερίας” δε Σιωπά
Τι συνδέει τη Σχολή μας με την ελληνική σύνταξη της Deutsche Welle
Του Ronald Meinardus
Όπως κάθε χρόνο, εκατοντάδες άνθρωποι συγκεντρώθηκαν στην κατοικία του Γερμανού πρέσβη στο Χαλάνδρι, για να γιορτάσουν την Ημέρα της Γερμανικής Ενότητας. Ανάμεσα στους προσκεκλημένους βρίσκονταν και εργαζόμενοι και απόφοιτοι της Γερμανικής Σχολής Αθηνών (ΓΣΑ). Ο πρέσβης Andreas Kindl ήταν ιδιαίτερα ευδιάθετος σε αυτή τη σημαντική ημέρα για τους Γερμανούς και τους φίλους της Γερμανίας. Οι σχέσεις μεταξύ Γερμανίας και Ελλάδας βρίσκονται επίσης σε εξαιρετικό επίπεδο, διαβεβαίωσε ο δημοφιλής διπλωμάτης: «Οι ελληνογερμανικές σχέσεις είναι φανταστικές, στο υψηλότερο επίπεδο των τελευταίων είκοσι ετών». Ο ανώτατος εκπρόσωπος της Γερμανίας επιφύλαξε ιδιαίτερο έπαινο για όσους αγωνίστηκαν με επιτυχία ώστε να διατηρηθεί το Ελληνικό Πρόγραμμα της Deutsche Welle (DW), το οποίο απειλούνταν με κατάργηση. «Συνεχίστε έτσι», τους προέτρεψε ο Kindl.
Λίγο νωρίτερα, το Ραδιοτηλεοπτικό Συμβούλιο της Deutsche Welle, το σημαντικότερο εποπτικό και ελεγκτικό όργανο του γερμανικού διεθνούς ραδιοτηλεοπτικού οργανισμού, είχε αποφασίσει ομόφωνα τη συνέχιση του Ελληνικού Προγράμματος. Έτσι αποτράπηκε το κλείσιμο της ιστορικής αυτής υπηρεσίας στο τέλος του έτους, το οποίο είχε ανακοινωθεί την άνοιξη. Η σχεδιαζόμενη κατάργηση του δημοφιλούς προγράμματος είχε προκαλέσει κύμα διαμαρτυριών και μια συντονισμένη εκστρατεία, που σύντομα απέκτησε πολιτικές διαστάσεις.
Υψηλόβαθμοι πολιτικοί στην Ελλάδα και την Κύπρο τάχθηκαν δημόσια κατά των σχεδίων κατάργησης. Με ανοιχτές επιστολές και αμέτρητες εκκλήσεις, οι αντίπαλοι της απόφασης εξέφρασαν τη δυσαρέσκειά τους. Στην Αθήνα, φίλοι του προγράμματος συγκέντρωσαν υπογραφές για ένα αίτημα προς τη Γερμανική Ομοσπονδιακή Βουλή. Και ο Σύλλογος Αποφοίτων της ΓΣΑ παρενέβη με ανοιχτή επιστολή. Με την προσφώνηση «Αγαπητή Deutsche Welle…», ζήτησε την ανάκληση της απόφασης κατάργησης. Οι απόφοιτοι εξήραν το πρόγραμμα ως σημαντική γέφυρα μεταξύ Γερμανίας και Ελλάδας, που έχει συμβάλει καθοριστικά στη συμφιλίωση των δύο λαών.
Δεν θα μπορούσε φυσικά να λείπει η επισήμανση ότι τρία σημερινά μέλη της Ελληνικής Σύνταξης είχαν κάποτε καθίσει στα θρανία της ΓΣΑ: ο Στέφανος Γεωργακόπουλος, ο Ιωάννης Παπαδημητρίου και ο Γιώργος Πάσσας. Στους αποφοίτους της Σχολής συγκαταλέγεται και ο επί σειρά ετών γενικός διευθυντής της DW, Peter Limbourg. Ο γράφων, από την πλευρά του, είχε διευθύνει για ένα διάστημα το Ελληνικό Πρόγραμμα. Επομένως, οι δεσμοί ανάμεσα στη Σχολή και τον γερμανικό διεθνή ραδιοτηλεοπτικό οργανισμό είναι και προσωπικοί.
Αυτή η στενή σχέση ενδέχεται να έπαιξε ρόλο στην εκστρατεία κατά της κατάργησης. Καθοριστική, ωστόσο, φαίνεται πως ήταν τελικά η πολιτική επιρροή: σύμφωνα με δημοσίευμα, ο Έλληνας πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης παρενέβη δύο φορές προσωπικά προς τον Γερμανό καγκελάριο Friedrich Merz, προκειμένου να διασφαλίσει τη συνέχιση του προγράμματος. Το ζήτημα απειλούσε να επισκιάσει τις σχέσεις μεταξύ Βερολίνου και Αθήνας, οι οποίες το τελευταίο διάστημα εξελίσσονταν σε μεγάλο βαθμό χωρίς εντάσεις.
Η ένταση των ελληνικών διαμαρτυριών προκάλεσε έκπληξη στους υπευθύνους λήψης αποφάσεων στη Γερμανία. Προφανώς είχαν υποτιμήσει τη σημασία των προγραμμάτων της DW και την εξαιρετική εκτίμηση που απολαμβάνουν. Για τους Έλληνες, άλλωστε, η Deutsche Welle δεν είναι ένας οποιοσδήποτε σταθμός. Είναι ένας θεσμός με ιδιαίτερη ιστορική, πολιτική και πολιτιστική σημασία. Η διατήρησή της εξελίχθηκε τους τελευταίους μήνες σχεδόν σε εθνική υπόθεση. Έτσι εξηγείται η γενικευμένη αγανάκτηση που προκάλεσε η ανακοίνωση του Φεβρουαρίου για την πλήρη κατάργηση του προγράμματος, χωρίς αντικατάστασή του. Το γεγονός ότι, από τις περισσότερες από τριάντα γλωσσικές υπηρεσίες, η ελληνική ήταν η μόνη που επρόκειτο να καταργηθεί ενίσχυσε την οργή.
Εδώ και δεκαετίες, το πρόγραμμα αποτελεί πυλώνα των όχι πάντοτε εύκολων ελληνογερμανικών σχέσεων. Η πιο λαμπρή στιγμή της σύνταξης, που τότε είχε έδρα την Κολωνία, ήρθε στα σκοτεινά χρόνια της στρατιωτικής δικτατορίας. Η Deutsche Welle έγινε η «Φωνή της Ελευθερίας». Για πολλούς Έλληνες, η ακρόαση των εκπομπών της κάθε βράδυ αποτελούσε μια προσωπική πράξη αντίστασης απέναντι στους μισητούς συνταγματάρχες.
Όταν συνομιλώ με μεγαλύτερους σε ηλικία ανθρώπους και αναφέρω ότι στο παρελθόν διηύθυνα το Ελληνικό Πρόγραμμα, μου διηγούνται συχνά πώς, στη διάρκεια της δικτατορίας, άκουγαν τα βράδια κρυφά, στην ησυχία του δωματίου τους, τις εκπομπές από τη Γερμανία. Το γεγονός ότι τόσοι Έλληνες συνδέουν αυτή την εμπειρία με τη Γερμανία αποτελεί ένα πολιτικό κεφάλαιο με αξία μέχρι σήμερα. Και αυτό εξηγεί εν μέρει την έντονη αδυναμία κατανόησης της αρχικής απόφασης κατάργησης.
Το τοπίο των μέσων ενημέρωσης μεταβάλλεται διαρκώς. Ούτε ο γερμανικός διεθνής ραδιοτηλεοπτικός οργανισμός, που χρηματοδοτείται αποκλειστικά από δημόσιους πόρους, μένει ανεπηρέαστος. Ως επικεφαλής του Ελληνικού Προγράμματος, έζησα τη δεκαετία του 1990 την κατάργηση των βραχέων κυμάτων, που έως τότε αποτελούσαν τη ζωτική αρτηρία του προγράμματός μας. Αντιδράσαμε αναζητώντας συστηματικά συνεργαζόμενους ελληνικούς σταθμούς, οι οποίοι θα αναμετέδιδαν το πρόγραμμα μέσω δορυφόρου. Έκτοτε, οι συμφωνίες συνεργασίας με περισσότερους από σαράντα εταίρους αναμετάδοσης αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της επιτυχίας της Deutsche Welle στην Ελλάδα και την Κύπρο.
Σήμερα, όταν οι ελληνόφωνοι έρχονται σε επαφή με τη Deutsche Welle, αυτό συμβαίνει συνήθως έμμεσα, μέσω τοπικών συνεργαζόμενων σταθμών – με κυριότερο τον αθηναϊκό ΣΚΑΪ, που διαθέτει μεγάλη απήχηση. Ωστόσο, οι φωνές της Deutsche Welle δεν ακούγονται μόνο στις βραδινές τηλεοπτικές συνδέσεις από το Βερολίνο, στο κεντρικό πρόγραμμα του ιδιωτικού αθηναϊκού σταθμού. Η σύνταξη προσεγγίζει σημαντικές ομάδες κοινού και μέσω του διαδικτύου και των κοινωνικών δικτύων, που αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη σημασία.
Επομένως, ούτε στο μέλλον θα στερηθούμε την εκτενή ενημέρωση στα ελληνικά από και για τη Γερμανία. Για τους πολλούς υποστηρικτές του προγράμματος, η ανάκληση της απόφασης κατάργησης αποδεικνύει επίσης ότι η δράση της κοινωνίας των πολιτών μπορεί να φέρει αποτελέσματα. Η υπόθεση δείχνει χαρακτηριστικά ότι οι σχέσεις των δύο χωρών εκτείνονται πέρα από τις κινήσεις της υψηλής πολιτικής και της διπλωματίας. Τις κρατούν ζωντανές άνθρωποι που συνεργάζονται και ενώνουν τις δυνάμεις τους για κοινούς σκοπούς. Η Γερμανική Σχολή Αθηνών αποτελεί ζωντανό παράδειγμα. Το ίδιο και η Ελληνική Σύνταξη της Deutsche Welle. Το γεγονός ότι θα συνεχίσει να αποτελεί τέτοιο παράδειγμα είναι λόγος χαράς.
Ο Δρ. Ronald Meinardus είναι Κύριος Ερευνητής και Συντονιστής Ερευνητικών Προγραμμάτων για τις σχέσεις Ελλάδας–Γερμανίας στο Ελληνικό Ίδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ). Από το 1967 έως το 1974 φοίτησε στη Γερμανική Σχολή Αθηνών. Στα μέσα της δεκαετίας του 1990 διετέλεσε επικεφαλής της Ελληνικής Σύνταξης της Deutsche Welle.
