Ο Wilhelm Dörpfeld (1853–1940) συγκαταλέγεται στις σημαντικότερες μορφές της παγκόσμιας αρχαιολογίας. Γεννημένος στη Γερμανία, αφιέρωσε το μεγαλύτερο μέρος της επιστημονικής του ζωής στην Ελλάδα, συνδέοντας το όνομά του με τις ανασκαφές της Τροίας, της Τίρυνθας, των Μυκηνών, της Ολυμπίας και της Ακρόπολης των Αθηνών. Η θεωρία του ότι η ομηρική Ιθάκη βρισκόταν στη σημερινή Λευκάδα, τον έκανε να ανασκάψει πολλές θέσεις στο νησί, όπου και τελικά πέθανε πριν ξεκινήσει ο ελληνοϊταλικός πόλεμος. Ετάφη στην περιοχή Γένι, στο άκρο του κόλπου του Βλυχού, απέναντι από το Νυδρί, σύμφωνα με την τελευταία του επιθυμία.
Ο Dörpfeld θεωρείται πρωτοπόρος της αρχιτεκτονικής τεκμηρίωσης και της στρωματογραφικής έρευνας, ενώ οι μελέτες του συνέβαλαν καθοριστικά στη διαμόρφωση της σύγχρονης αρχαιολογικής μεθοδολογίας.
Η παρουσία του στην Αθήνα δεν περιορίστηκε στην επιστημονική έρευνα. Αντιλαμβανόμενος τις ανάγκες της μικρής τότε γερμανικής κοινότητας, αγκάλιασε την σκέψη για την ίδρυση μιας Γερμανικής Σχολής που είχαν αρχικά οι Emil von Hirst και Dr. Wilhelm Barth, έγινε πρωτεργάτης της προσπάθειας και το 1895 ζήτησε δημόσια την ίδρυση μιας τέτοιας Σχολής.
Υπήρξε και ο εμπνευστής της πρωτοβουλίας συγκέντρωσης δωρεών για την αγορά ενός οικοπέδου και την οικοδόμηση του πρώτου σχολικού κτηρίου μας. Παράλληλα τα μαθήματα άρχισαν τον Ιανουάριο του 1897 σε ένα νοικιασμένο σπίτι στη Σκουφά 35. Τον ίδιο χρόνο ιδρύεται και ο Σχολικός Σύλλογος (Schulverein) που θα αποτελεί και το σχολικό φορέα. Το χειμώνα του 1897/98 ξεκίνησε η κατασκευή της πρώτης Γερμανικής Σχολής Αθηνών σε αρχιτεκτονικά σχέδια του ίδιου του Dörpfeld. Το οικόπεδο περιελάμβανε ολόκληρο το οικοδομικό τετράγωνο στα Πευκάκια
Νεάπολης, ανάμεσα στις μετέπειτα δημιουργηθείσες οδούς Πρασσά, Αραχώβης (τώρα Μερλιέ), Ασκληπιού και Βαλτετσίου. Μάλιστα το 2024 το ιστορικό συγκρότημα της DSA χαρακτηρίστηκε από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο και το Κεντρικό Συμβούλιο Νεότερων Μνημείων ως διατηρητέο. Τα επίσημα εγκαίνια του κτηρίου έγιναν στις 23 Μαρτίου 1898, ημέρα των γενεθλίων του αυτοκράτορα Γουιλιέλμου του Α΄.
Η συμβολή του Dörpfeld υπήρξε καθοριστική για την ανάπτυξη της γερμανικής εκπαιδευτικής παρουσίας στην Ελλάδα και η Σχολή μας του οφείλει πάρα πολλά. Μάλιστα στη δεκαετία του ’80 γίνονταν ανταλλαγές και με το «συνονόματό» μας Γυμνάσιο κλασσικών γλωσσών του Βούπερταλ (Wilhelm-Dörpfeld-Gymnasium), το οποίο πήρε αυτή την ονομασία το 1936 προς τιμή του ιδρυτή μας, ο οποίος είχε φοιτήσει και είχε ολοκληρώσει τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση εκεί το 1872.
Η προσωπικότητα του Dörpfeld, ωστόσο, δεν έχει μείνει έξω από τη σύγχρονη ιστορική έρευνα. Πρόσφατη μελέτη (Wilhelm Dörpfeld in der Zeit des Nationalsozialismus) της αρχαιολόγου Dr. Alexandra Kankeleit, αδερφής της Isabella Kankeleit που επί χρόνια δίδασκε Αγγλικά στο σχολείο μας και τα δυο της παιδιά είναι επίσης απόφοιτοί μας, εξετάζει τη στάση του κατά την περίοδο του εθνικοσοσιαλισμού και καταλήγει ότι δεν υπάρχουν τεκμηριωμένες αποδείξεις πως υπήρξε μέλος του ναζιστικού κόμματος ή της SS ούτε ότι διατύπωσε αντισημιτικές θέσεις. Αντίθετα, διατήρησε σχέσεις με Εβραίους συναδέλφους και φίλους ακόμη και μετά το 1933, όπως οι Harald Isenstein, Alfred Schiff, Georg Karo, Willy Schwabacher και Anton Raubitschek, χωρίς όμως να προκύπτει ότι παρενέβη ενεργά υπέρ τους, όταν άρχισαν οι διώξεις.
Την ίδια στιγμή, η μελέτη επισημαίνει ότι ο διάσημος αρχαιολόγος συμμετείχε σε δημόσιες εκδηλώσεις του καθεστώτος, ξενάγησε τον Υπουργό Παιδείας του Ράιχ Bernhard Rust (για τον οποίο υπάρχουν δημοσιευμένα στοιχεία ότι είχε επισκεφτεί στο πλαίσιο του ταξιδιού του και τη Σχολή μας) στην Ακρόπολη, παρέστη στην έναρξη της λεγόμενης Führergrabung στην Ολυμπία, έλαβε μέρος στο Διεθνές Αρχαιολογικό Συνέδριο του Βερολίνου το 1939, δεχόταν επίσημες τιμές από το καθεστώς -ακόμη και συγχαρητήριο τηλεγράφημα του Hitler για τα γενέθλιά του, διατηρούσε σχέσεις με πρόσωπα που κατείχαν σημαντικές θέσεις στον εθνικοσοσιαλιστικό μηχανισμό και ότι το διεθνές επιστημονικό του κύρος αξιοποιήθηκε από τη γερμανική πολιτιστική προπαγάνδα στην Ελλάδα. Η ερευνήτρια υπογραμμίζει ότι, είτε συνειδητά είτε όχι, ο Dörpfeld λειτούργησε ως μια προσωπικότητα με ιδιαίτερη συμβολική αξία για την προβολή της Γερμανίας εκείνης της εποχής, χωρίς ωστόσο να τεκμηριώνεται προσωπική συμμετοχή του στις εγκληματικές πολιτικές του ναζιστικού καθεστώτος.
Η περίπτωση του Wilhelm Dörpfeld υπενθυμίζει ότι οι μεγάλες προσωπικότητες της επιστήμης δεν βρίσκονται έξω από την ιστορία. Η τεράστια συμβολή του στην αρχαιολογία και στην ίδρυση της Γερμανικής Σχολής Αθηνών παραμένει αδιαμφισβήτητη. Παράλληλα, όμως, η ιστορική έρευνα συνεχίζει να εξετάζει με κριτικό βλέμμα τη δημόσια στάση του απέναντι σε ένα από τα πιο σκοτεινά καθεστώτα του 20ού αιώνα, αναζητώντας τη λεπτή ισορροπία ανάμεσα στην επιστημονική προσφορά και την ιστορική ευθύνη.
Περισσότερα για την ιστορία του σχολείου μας: https://www.dsathen.gr/el/poioi-eimaste/i-istoria-mas
Alexandra Kankeleit, The German Archaeological Institute at Athens and the German School of Athens, 1896–1932
Αγγελική Κανελλακοπούλου, M.A.Ed.
Υπεύθυνη Αποφοίτων DSA
Σημείωση: Ως Διοικητικό Συμβούλιο ευχαριστούμε τον απόφοιτο της Σχολής μας Στέφανο Μίτμαν για το διαχρονικό του ενδιαφέρον, την ενασχόληση και τη συμβολή του στην ανάδειξη του έργου του Wilhelm Dörpfeld, μέσα από την παρουσίαση ιστορικών στοιχείων για τις ανασκαφές του στην Ακρόπολη και τον λεγόμενο «Dörpfeld-Tempel», καθώς και την πρωτοβουλία του για την προβολή των ερευνών του στη Λευκάδα σχετικά με την ομηρική Ιθάκη.
Wilhelm Dörpfeld
Wilhelm Dörpfeld (1853–1940) zählt zu den herausragenden Persönlichkeiten der internationalen Archäologie. Der in Deutschland geborene Archäologe verbrachte den größten Teil seines wissenschaftlichen Lebens in Griechenland und machte sich vor allem durch seine Ausgrabungen in Troja, Tiryns, Mykene, Olympia und auf der Athener Akropolis einen Namen. Seine Überzeugung, dass das homerische Ithaka mit dem heutigen Lefkada identisch sei, veranlasste ihn zu zahlreichen archäologischen Untersuchungen auf der Insel. Dort verbrachte er auch seine letzten Lebensjahre und starb im April 1940, wenige Monate vor dem Ausbruch des Griechisch-Italienischen Krieges. Seinem letzten Wunsch entsprechend wurde er in Geni, am südlichen Ende der Bucht von Vlycho gegenüber von Nidri, beigesetzt.
Dörpfeld gilt als einer der Wegbereiter der modernen Feldarchäologie. Insbesondere die konsequente Anwendung der stratigraphischen Grabungsmethode sowie die systematische bauarchäologische Dokumentation zählen zu seinen bedeutendsten wissenschaftlichen Leistungen. Seine Forschungen haben die Entwicklung der archäologischen Methodik nachhaltig geprägt und beeinflussen die Ausgrabungspraxis bis heute.
Sein Wirken in Athen beschränkte sich jedoch keineswegs auf die Archäologie. Angesichts der Bedürfnisse der damals noch kleinen deutschen Gemeinde griff er eine ursprünglich von Emil von Hirst und Dr. Wilhelm Barth entwickelte Idee zur Gründung einer Deutschen Schule in Athen auf. Er wurde zu einer der treibenden Kräfte des Vorhabens und setzte sich bereits 1895 öffentlich für die Errichtung einer solchen Bildungseinrichtung ein.
Darüber hinaus initiierte Dörpfeld eine Spendenkampagne zum Erwerb eines Grundstücks und zum Bau des ersten Schulgebäudes unserer Schule. Bereits im Januar 1897 begann der Unterricht in einem angemieteten Haus in der Skoufa- Straße 35. Im selben Jahr wurde der Schulverein gegründet, der fortan die Trägerschaft der Schule übernahm.
Im Winter 1897/98 begann schließlich der Bau der ersten Deutschen Schule Athen nach Plänen Dörpfelds. Das Grundstück umfasste den gesamten Häuserblock in Pefkakia-Neapoli zwischen den heutigen Straßen Prassa, Arachovis (heute Merlier), Asklipiou und Valtetsiou. Im Jahr 2024 wurde das historische Schulensemble vom Zentralen Archäologischen Rat sowie vom Zentralen Rat für Neuere Denkmäler offiziell als denkmalgeschützt eingestuft. Die feierliche Einweihung des Gebäudes fand am 23. März 1898, dem Geburtstag Kaiser Wilhelms I., statt.
Dörpfelds Verdienste für die Entwicklung der deutschen Bildungslandschaft in Griechenland können kaum hoch genug eingeschätzt werden. Unsere Schule verdankt ihm einen wesentlichen Teil ihrer Entstehung und ihrer frühen Entwicklung. Sein Engagement reichte weit über die archäologische Forschung hinaus und machte ihn zu einer prägenden Persönlichkeit der deutschen Gemeinde in Athen.
In den 1980er Jahren bestanden zudem Austauschprogramme mit unserem Namensvetter, dem Wilhelm-Dörpfeld-Gymnasium in Wuppertal. Die Schule trägt seit 1936 den Namen des bedeutenden Archäologen, der dort selbst seine Schulzeit verbrachte und 1872 das Abitur ablegte.
Die Persönlichkeit Wilhelm Dörpfelds ist jedoch auch Gegenstand der neueren historischen Forschung. Eine aktuelle Studie (Wilhelm Dörpfeld in der Zeit des Nationalsozialismus) der Archäologin Dr. Alexandra Kankeleit – der Schwester von Isabella Kankeleit, die viele Jahre Englisch an unserer Schule unterrichtete und deren beide Kinder ebenfalls unsere Schule besuchten – widmet sich seiner Haltung während der Zeit des Nationalsozialismus. Die Autorin kommt zu dem Ergebnis, dass es keine belastbaren Belege dafür gibt, dass Dörpfeld Mitglied der NSDAP oder der SS gewesen ist oder antisemitische Positionen vertreten hat. Vielmehr pflegte er auch nach 1933 Kontakte zu jüdischen Kollegen und Freunden, darunterHarald Isenstein, Alfred Schiff, Georg Karo, Willy Schwabacher und Anton Raubitschek. Zugleich finden sich jedoch keine Hinweise darauf, dass er sich aktiv für sie einsetzte, als die nationalsozialistischen Verfolgungen einsetzten.
Gleichzeitig zeigt die Studie, dass der renommierte Archäologe an öffentlichen Veranstaltungen des Regimes teilnahm. So führte er den Reichserziehungsminister Bernhard Rust über die Athener Akropolis – von dessen Griechenlandreise bekannt ist, dass sie auch einen Besuch unserer Schule einschloss. Außerdem nahm Dörpfeld an der Eröffnung der sogenannten Führergrabung in Olympia teil, besuchte den Internationalen Archäologenkongress 1939 in Berlin und erhielt wiederholt offizielle Ehrungen des Regimes, darunter sogar ein Glückwunschtelegramm Adolf Hitlers zu seinem Geburtstag. Darüber hinaus unterhielt er enge Beziehungen zu Persönlichkeiten, die wichtige Funktionen innerhalb des nationalsozialistischen Machtapparates innehatten. Nach Auffassung der Historikerin wurde sein internationales wissenschaftliches Ansehen von der deutschen Kulturpropaganda gezielt genutzt. Sie kommt zu dem Schluss, dass Dörpfeld – bewusst oder unbewusst – zu einer Symbolfigur der deutschen Selbstdarstellung im nationalsozialistischen Griechenland wurde, ohne dass sich daraus eine persönliche Beteiligung an den Verbrechen des NS-Regimes ableiten ließe.
Der Fall Wilhelm Dörpfeld macht deutlich, dass selbst herausragende Wissenschaftler nicht losgelöst von den politischen und gesellschaftlichen Entwicklungen ihrer Zeit betrachtet werden können. Seine außergewöhnlichen Leistungen für die Archäologie und sein entscheidender Beitrag zur Gründung der Deutschen Schule Athen bleiben unbestritten. Zugleich fordert die historische Forschung dazu auf, auch seine öffentliche Rolle während der Zeit des Nationalsozialismus kritisch zu reflektieren und dabei die schwierige Balance zwischen wissenschaftlicher Größe und historischer Verantwortung im Blick zu behalten.
Mehr zu unserer Schulgeschichte: https://www.dsathen.gr/el/poioi-eimaste/i-istoria-mas
Angeliki Kanellakopoulou, M.A.Ed.
Alumnibeauftragte DSA
Anmerkung: Als Vorstand danken wir unserem Alumnus Stefan Mittmann herzlich für sein langjähriges Interesse, Engagement und seinen Beitrag zur Würdigung des Wirkens von Wilhelm Dörpfeld, insbesondere durch die Vermittlung historischer Informationen über seine Ausgrabungen auf der Akropolis und den sogenannten „Dörpfeld-Tempel“ sowie durch seine Initiative, Dörpfelds Forschungen auf Lefkada zur Lokalisierung des homerischen Ithaka einer breiteren Öffentlichkeit näherzubringen.
